De symboliek van vis

Beet 1_web

Beet! Dat is de naam van de tentoonstelling in het Dordrechts Museum over de verborgen betekenis van vis in de kunst. De tentoonstelling toont meer dan 175 verschillende werken van zowel oude meesters als hedendaagse kunstenaars. Van Het Minneaanbod van Jan Steen naar het Visgevecht in Asterix en Obelisk. 

Vis en visserij zijn onlosmakelijk verbonden met de Nederlandse geschiedenis. Het is dan ook niet zo vreemd dat beide terug te vinden zijn in de Hollandse en Vlaamse cultuur. In historische en bijbelse verhalen, spreekwoorden en gezegden, en in de kunst. De verschillende betekenissen van vis zijn soms herkenbaar en soms verborgen. De tentoonstelling is onderverdeeld in zes soorten vis: de religieuze vis, de onheilspellende vis, de elementaire vis, de erotische vis, de spreekwoordelijke vis, de fortuinlijke vis en de inspirerende vis.

Beet-2_klein-300x233 De religieuze vis

Vis en religie zijn al eeuwenlang met elkaar verbonden. In de Oudheid werd vis al geassocieerd met het goddelijke en de eerste christenen gebruikten het Ichtus-teken om elkaar te herkennen. In de bijbel staan vis en vissers symbool voor het goddelijke. Beet! laat verschillende schilderijen en andere voorwerpen zien die bijbelse verhalen afbeelden. Zoals Jonas in de walvis en de Wonderbare Visvangst.

Soms is de religieuze betekenis wat meer verborgen. Bijvoorbeeld in 'Stilleven met vissen en citroenen' van Wim Schuhmacher.  Volgens de kunstenaar verwijzen de vissen naar zaken van leven en dood. Achter de tafel staat een een schuin geplaatste ladder. Deze is altijd te zien op voorstellingen van de kruisafname van Christus. Mogelijk staat de grote vis op het schilderij symbool voor Christus.

De onheilspellende vis

In 'De onheilspellende vis' staan de grote vissen, zoals walvissen centraal. Het aanspoelen van dergelijke grote vissen werd in het verleden vaak gezien als een slecht voorteken. Daarnaast is er ook de associatie met zeemonsters en gevaren van de zee. De tentoonstelling laat naast verschillende schilderijen en etsen ook spotprenten zien. Zoals de spotprent van Bas van der Schot die hij in 2012 maakte na het instellen van een minister voor de woningmarkt.

Beet-4_klein-269x300 De elementaire vis

In de kunst kan vis ook symbool staan voor het element water, de maand februari, het seizoen winter, de planeet maan en het temperament flegma. In dit onderdeel van de tentoonstelling hangen verschillende werken van M.C. Escher, zoals 'Water en lucht'. Ook zijn er een aantal mooie oude globes te zien.

Een opvallend werk in dit deel van de tentoonstelling is het schilderij 'Allegorie van het water' van Guiseppe Arcimboldo. Het is een portret van het element water, waarbij het hoofd volledig is opgebouwd uit vissen en andere waterdieren, zoals een kikker, zeehond, koralen en schelpen.

Beet-5_klein-261x300 De erotische vis

In de zestiende en zeventiende eeuw gebruikten kunstenaars vissen en schelpdieren om erotiek te verbeelden. Zo was zoute haring een bekend fallisch symbool, oesters waren lustopwekkers en zalm stond weer symbool voor het vrouwelijk geslachtsorgaan. De werkwoorden vissen en vogelen waren synoniemen voor het bedrijven van de liefde. En ook afgebeelde vissers en visgerei konden verwijzingen zijn naar vleselijke lust.

Een bekend werk in deze categorie in 'Het minneaanbod' van Jan Steen. Op dit schilderij is een man afgebeeld die met zijn tong tussen de tanden een rondborstige dame zijn haring en uien aanbiedt. De betekenis is duidelijk, hij wil met haar naar bed. Dat wordt nog eens versterkt door het schunnige gebaar dat de man op de achtergrond maakt en de lustopwekkende walnoten die worden gepeld door de man op de voorgrond.

De spreekwoordelijke vis

Er zijn veel spreekwoorden met vis. 'Achter het net vissen', 'boter bij de vis doen', 'als een vis op het droge' om er maar een paar te noemen. Spreekwoorden bevatten vaak wijze lessen en moralistische boodschappen. Dit komt ook weer terug in de kunst. In dit deel van de tentoonstelling hangen naast schilderijen en etsen, waaronder De Blauwe huik van Pieter Bruegel II ook verschillende spotprenten, waarbij vis wordt gebruikt om maatschappelijke kwesties aan te kaarten. Een andere opvallende toevoeging is een stripboek van Asterix en Obelisk, opengelegd op het visgevecht.

Beet-8_klein-300x242 De fortuinlijke vis

Vis was en is een belangrijke bron van inkomsten voor Nederland. Het economische belang van vis komt dan ook regelmatig terug op schilderijen, prenten en objecten. Ook in de geschiedenis speelt vis een rol. Denk aan de Hoekse en Kabeljauwse twisten, het Palingoproer en de haring tijdens Leidens Ontzet.

In de ruimte trekt het grote schilderij van de Dordtse schilder Aelbert Cuyp de aandacht. Op het schilderij staat de opzichter van de Dordtse zalmvisserij Pieter de Roovere afgebeeld op zijn paard. Hij dankte zijn rijkdom aan de visserij. Hij wijst dan ook naar de zalm die hem wordt aangeboden door een visser en op de achtergrond wordt gevist.

Beet_9_klein-300x245 De inspirerende vis

In de 18e eeuw wordt de vis minder populair in de kunst. Een eeuw later keert de vis en visserij weer terug, maar dan zonder de dubbelzinnige betekenis. De eenvoud en rauwheid van het vissersleven staat centraal. Zoals op het schilderij 'Bomschuit met sleeppaarden op het strand' van Anton Mauve van de Haagse School. Ook in de hedendaagse kunst is vis nog steeds een inspiratiebron. Maar de kenmerkende symboliek van de voorgaande eeuwen ontbreekt.

Beet! is nog tot en met 10 november te zien in het Dordrechts Museum.

Dossiers
Lees ook
Vis - Gaël Orieux

Vis - Gaël Orieux

In het persbericht werd gesproken over ‘Hét culinaire naslagwerk voor vis en zeevruchten’ en daar zou de uitgever best eens gelijk in kunnen hebben. Vis is een prachtig en heel uitgebreid boek over vis en zeevruchten. Het boek verscheen in 2016 in het Frans en nu is er dan de Nederlandse versie.

Plannen voor herstructurering vissersvloot

Plannen voor herstructurering vissersvloot

“De kottervissers op de Noordzee kampen met een aantal grote vraagstukken. Het pulsverbod, het coronavirus, de aanlandplicht, de sluiting van gebieden voor windparken en natuur en ook onzekerheden omtrent de Brexit maken het toekomstperspectief voor de vloot onzeker. Dit alles vraagt om een langetermijnaanpak om ook in de toekomst duurzaam en economisch...

‘Bij SVO kom ik visgekken tegen’

‘Bij SVO kom ik visgekken tegen’

Als driejarige wilde Frans Bekema (37) al visboer worden. Die droom maakte hij waar. Momenteel runt hij de visafdeling van Jumbo Kooistra in Bolsward. In februari rondde hij cum laude de mbo-opleiding Visspecialist van SVO vakopleiding food af.